శోకం నుంచి శ్లోకం

వాల్మీకి ప్రశ్న అడిగారు. నారదుడు జవాబు చెప్పారు. ఒకే ఒక్క పేరు. రాముడు.

కథ అక్కడి నుంచి మొదలవ్వాలి. కానీ మొదలవ్వదు. రామాయణంలో రెండో సర్గ రాముడి గురించి కాదు. ఒక పక్షి గురించి.

మొదటి పుటలో వాల్మీకి అడిగిన పదహారు ప్రశ్నల గురించి రాశాను. ఈ పుట ఆ ప్రశ్నలు అడిగిన మనిషి గురించి. ఆ ప్రశ్నలు అడిగిన కొద్దిసేపటికే ఆయన ఏం చేశారో చూస్తే, ఈ కావ్యం మనకు ఏం నేర్పాలనుకుంటోందో అర్థమవుతుంది.

తమసా తీరం

నారదుడు వెళ్ళిపోయాక వాల్మీకి తన శిష్యుడు భరద్వాజుడితో కలిసి తమసా నదికి స్నానానికి వెళ్తారు. గంగకు దగ్గరలోనే ఉన్న చిన్న నది. ఒడ్డున నిలబడి నీటిని చూసి శిష్యుడితో ఒక మాట అంటారు.

అకర్దమమిదం తీర్థం భరద్వాజ నిశామయ । రమణీయం ప్రసన్నాంబు సన్మనుష్యమనో యథా ॥“భరద్వాజా, చూడు. ఈ రేవులో బురద లేదు. ఈ నీరు మంచి మనిషి మనసులా నిర్మలంగా, అందంగా ఉంది.”బాలకాండ 1.2.5

ఈ వాక్యం గుర్తుపెట్టుకోండి. మంచి మనిషి మనసు ఎలా ఉంటుందనే ప్రశ్న ఆయనలో ఇంకా తిరుగుతూనే ఉంది. ఆ నిర్మలమైన నీరు కొద్ది క్షణాల్లో కలత చెందబోతోంది. నదిలో కాదు. ఆయనలో.

ఒక బాణం

ఒడ్డున చెట్ల మధ్య ఒక క్రౌంచ పక్షుల జంట తిరుగుతోంది. ఒకదాన్ని విడిచి ఒకటి ఉండని జంట. తమ లోకంలో తాము ఉన్నాయి.

అప్పుడు ఒక బోయవాడు బాణం వేస్తాడు. మగ పక్షి నెత్తురోడుతూ నేల మీద పడి కొట్టుకుంటుంది. ఆడ పక్షి దాని చుట్టూ తిరుగుతూ దీనంగా అరుస్తుంది.

వేటాడటం బోయవాడి బతుకుదెరువు. కానీ ఈ బాణం తగిలిన సమయం వేరు. ఆ పక్షి ప్రేమలో మునిగి ఉన్నప్పుడు తగిలింది. వాల్మీకి చూసింది ఒక వేట కాదు. ఒక జంటను విడదీసిన క్షణం. కరుణతో ఆయన మనసు కరిగిపోయింది. “ఇది అధర్మం” అనుకున్నారు. ఆ కరుణ మరుక్షణమే కోపంగా మారింది. నోటి నుంచి శాపం వచ్చింది.

మా నిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వమగమః శాశ్వతీః సమాః । యత్ క్రౌంచమిథునాదేకమవధీః కామమోహితమ్ ॥“ఓ బోయవాడా, ప్రేమలో మునిగి ఉన్న క్రౌంచ జంటలో ఒకదాన్ని చంపావు. కాబట్టి ఎన్ని ఏళ్ళు గడిచినా నీకు నిలకడ దొరకకుండుగాక.”బాలకాండ 1.2.15

“నేనేం అన్నాను?”

ఇక్కడ చాలామంది కథను ముందుకు నడిపిస్తారు. శాపం, తరువాత శ్లోకం, తరువాత రామాయణం. కానీ మధ్యలో వాల్మీకి ఒక చిన్న పని చేస్తారు. దాన్ని దాటేస్తే ఈ సర్గ అసలు అర్థం పోతుంది.

ఆయన ఆగిపోతారు. మాట అనేశాక ఆలోచనలో పడతారు.

శోకార్తేనాస్య శకునేః కిమిదం వ్యాహృతం మయా ॥“ఈ పక్షి కోసం దుఃఖంలో మునిగి, నేను ఏమి అనేశాను?”బాలకాండ 1.2.16

ఇప్పుడు ఒక్క క్షణం వెనక్కి వెళ్దాం. మొదటి సర్గలో ఇదే మనిషి నారదుణ్ణి పదహారు ప్రశ్నలు అడిగారు. అందులో ఒకటి: జితక్రోధః. కోపాన్ని గెలిచినవాడు ఎవరు?

ఆ ప్రశ్న అడిగిన కొద్దిసేపటికే, ఒక నది ఒడ్డున, ఆయన కోపం ఆయన్ని గెలిచింది.

పదహారు గుణాల కొలబద్ద చేతపట్టుకున్న మనిషే, ఆ కొలతలో మొదట తప్పినవాడయ్యాడు.

వాల్మీకి ఈ విషయాన్ని దాచలేదు. గమనించండి, ఈ కావ్యం రాసింది ఆయనే. తన బలహీనమైన క్షణాన్ని తన కావ్యం మొదట్లోనే, తన చేతులతోనే రాసి పెట్టారు. తనను గొప్పగా చూపించుకోవాలనుకునే రచయిత ఆ దృశ్యాన్ని తీసేసేవాడు. వాల్మీకి దాన్నే పునాదిగా పెట్టారు.

ఆయన కోపం తప్పు చోట పుట్టింది అని కూడా అనలేం. అన్యాయం చూసి వచ్చిన కోపం అది. మొదటి పుటలో చెప్పుకున్నాం, ధర్మం కోసం లేచే కోపం వేరని, అన్యాయం చూసి కోపం రాని మనిషి అసంపూర్ణుడని. వాల్మీకి కోపం సరైనదే. కానీ శాపం ఆ కోపానికి మించినది. కోపం సరైనదైనా, దానికి ఇచ్చే జవాబు కొలత తప్పవచ్చు. నిగ్రహం అంటే కోపం రాకపోవడం కాదు. వచ్చిన కోపం ఎంత దూరం వెళ్ళాలో తెలియడం.

ఆ తేడా ఆయనకు ఎవరూ చెప్పలేదు. ఆయనే గుర్తించారు. శాపం పెట్టి వెనుదిరిగి వెళ్ళిపోలేదు. “వాడు చేసిన పనికి ఇది తక్కువే” అని సమర్థించుకోలేదు. ఆగారు. తనను తాను ప్రశ్నించుకున్నారు.

ఈ ఒక్క క్షణమే ఈ సర్గ మొత్తం. ఆదర్శం అంటే ఎప్పుడూ తప్పకపోవడం కాదు. తప్పిన మరుక్షణం మనం ఏం చేస్తామన్నది.

శోకం శ్లోకమైంది

ఆలోచిస్తూ ఉండగానే ఆయన మరో విషయం గమనిస్తారు. ఆ కోపంలో, ఆ దుఃఖంలో తాను అన్న మాటలు ఊరికే రాలేదు. నాలుగు పాదాలుగా, సమానమైన అక్షరాలతో, వీణ మీద పాడగలిగే లయతో వచ్చాయి.

పాదబద్ధోఽక్షరసమః తంత్రీలయసమన్వితః । శోకార్తస్య ప్రవృత్తో మే శ్లోకో భవతు నాన్యథా ॥“పాదాలుగా కట్టుబడి, సమమైన అక్షరాలతో, వీణ లయకు ఒదిగేలా, శోకంలో ఉన్న నా నుంచి వచ్చిన ఈ మాట శ్లోకం అనబడుగాక. మరోలా కాదు.”బాలకాండ 1.2.18

శోకం నుంచి పుట్టింది కాబట్టి శ్లోకం. కవిత్వానికి పెట్టిన మొదటి పేరు, ఒక పక్షి కోసం పడిన బాధ నుంచి వచ్చింది.

ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాక కూడా ఆయన మనసు ఆ ఒడ్డునే ఉంది. అప్పుడు బ్రహ్మ స్వయంగా వస్తారు. వాల్మీకి ఆయనకు నమస్కరించి కూర్చుంటారు, కానీ ఆలోచన అక్కడే ఉంది. బ్రహ్మ ఎదుట కూడా ఆ శ్లోకాన్నే మళ్ళీ వల్లిస్తారు.

బ్రహ్మ నవ్వి చెబుతారు. ఆ మాట నా సంకల్పంతోనే నీ నోటి నుంచి వచ్చింది. దాని గురించి ఇక బాధపడకు. నారదుడు చెప్పిన రాముడి కథను ఇదే ఛందస్సులో రాయి. ఆ కావ్యంలో నీ మాట ఒక్కటి కూడా అబద్ధం కాదు.

యావత్ స్థాస్యంతి గిరయః సరితశ్చ మహీతలే । తావద్రామాయణకథా లోకేషు ప్రచరిష్యతి ॥“భూమి మీద కొండలు, నదులు ఉన్నంత కాలం రామాయణ కథ లోకంలో చెప్పబడుతూనే ఉంటుంది.”బాలకాండ 1.2.36

ఆలోచించండి. ఎన్నటికీ నిలకడ దొరకకూడదని ఒకరిని శపించిన నోటికే, కొండలు ఉన్నంత కాలం నిలిచే కావ్యం దక్కింది.

కొందరు సంప్రదాయ వ్యాఖ్యాతలు ఆ శాపాన్నే ఇంకో రకంగానూ చదివారు. ‘మా’ అంటే లక్ష్మి. ‘మానిషాద’ అంటే లక్ష్మికి నివాసమైనవాడు, అంటే విష్ణువు. అలా చదివితే అదే శ్లోకం రాముడికి చేసిన మంగళాశాసనం అవుతుంది. కోపంలో వచ్చిన మాట కూడా దారి మళ్ళి ఆశీర్వాదమైంది.

ఈ పుట చెప్పే నీతి

మొదటి పుటలో పదహారు గుణాల జాబితాను మార్కుల పట్టీలా కాదు, అద్దంలా చదవాలి అని రాశాను. ఆ అద్దంలో మొదట చూసుకున్నది వాల్మీకే అని ఈ సర్గ చదివాకే నాకు తెలిసింది.

ఆదర్శాల గురించి మాట్లాడే మనుషులు అవి సాధించేశారని మనం అనుకుంటాం. అలా అనుకుంటే రెండు నష్టాలు. ఒకటి, మనం తప్పినప్పుడు అసలు ప్రయత్నమే వృథా అనిపిస్తుంది. రెండు, ఎవరైనా తప్పితే వాళ్ళ మాటకే విలువ లేదని తీర్మానిస్తాం.

వాల్మీకి రెండింటికీ జవాబు. ప్రశ్న అడిగినవాడు కూడా తప్పుతాడు. అతను తప్పినంత మాత్రాన ప్రశ్న తప్పు కాదు. తన తప్పును ఒప్పుకున్న మనిషి చేతిలోనే ఆదికావ్యం పుట్టింది.

ఇంకొక విషయం. మనం రాసే, చెప్పే, చేసే ఏ పని అయినా కాలంలో నిలవాలంటే ఎక్కడ పుట్టాలి? రామాయణం ఒక రాజు గొప్పతనం నుంచి పుట్టలేదు. ఒక యుద్ధ విజయం నుంచి పుట్టలేదు. పేరు కూడా లేని ఒక పక్షి బాధను తనదిగా భావించిన మనిషి నుంచి పుట్టింది. పదహారు గుణాల్లో సర్వభూతహితః ఒకటి. ఈ కావ్యం ఆ గుణంతోనే మొదలైంది. మనుషుల కన్నా ముందు, ఒక పక్షితో.

కాబట్టి ఈ సర్గ నుంచి నేను రాసి పెట్టుకుంటున్నవి రెండు వాక్యాలు.

తప్పకపోవడం కాదు, తప్పిన మరుక్షణం ఆగి చూసుకోవడమే నిగ్రహం.

ఇతరుల బాధను తనదిగా అనుకున్నప్పుడే మాటకు శాశ్వతత్వం వస్తుంది.

తరువాతి పుటలో, ఈ కథ మొదట ఎవరి ముందు పాడబడిందో చూద్దాం. కథానాయకుడి ముందే, ఆయనకే తెలియని ఆయన పిల్లల నోట.